Polska utrzymuje czołową pozycję w Unii Europejskiej w produkcji owoców jagodowych i jabłek, a krajowi producenci z powodzeniem zwiększają eksport. Utrzymanie konkurencyjności na rynku krajowym i za granicą będzie jednak zależeć od inwestycji w automatyzację produkcji, ograniczanie kosztów oraz ochronę plantacji przed skutkami coraz częstszych anomalii pogodowych.

– Miliony ton owoców, które produkują nasi sadownicy, trafiają zarówno na stoły w Polsce, jak i na rynki zagraniczne. Zajmujemy czołowe miejsca, jeśli chodzi o produkcję jabłek i owoców miękkich. Podobnie jak w przypadku całej żywności i produktów rolno-spożywczych, 75 proc. naszych produktów trafia na rynek europejski, pozostałe do krajów trzecich – mówi agencji Newseria Stefan Krajewski, minister rolnictwa i rozwoju wsi.

Według danych GUS w 2025 roku produkcja owoców z krzewów owocowych i plantacji jagodowych wyniosła 489,7 tys. t i była o 1,7 proc. wyższa niż rok wcześniej. Zbiory malin wzrosły do 79,1 tys. t (+2,9 proc.), porzeczek do 112,3 tys. t (+12 proc.), a borówki wysokiej do 64,7 tys. t (+4,3 proc.). Mniejsze były natomiast zbiory truskawek, które wyniosły 150,6 tys. t (-5 proc.), aronii (-5,3 proc.) i agrestu (-9,6 proc.). Polska jest największym producentem malin, porzeczek i wiśni w Unii Europejskiej oraz drugim producentem truskawek. Całkowite zbiory owoców osiągnęły 4,72 mln t, w tym 3,82 mln t jabłek.

Polska systematycznie zwiększa sprzedaż żywności za granicę. Według danych KOWR w 2025 roku wartość eksportu produktów rolno-spożywczych osiągnęła rekordowe 58,4 mld euro i była o 8,6 proc. wyższa niż rok wcześniej. Produkty te odpowiadają już za ok. 16 proc. całego polskiego eksportu.

– Od lat budujemy naszą pozycję, stąd udział naszych firm, przetwórni i producentów w różnego rodzaju targach, w misjach handlowych, żeby otwierać kolejne rynki zagraniczne. To też duże wyzwanie dla naszych służb, które muszą uzgadniać warunki eksportu naszych produktów – mówi Stefan Krajewski.

Przykładem są targi Summer Fancy Food Show, które odbyły się pod koniec czerwca br. w Nowym Jorku. Jak informuje resort rolnictwa, Stany Zjednoczone są jednym z najważniejszych odbiorców polskiej żywności poza Unią Europejską. W czerwcu odbyła się także misja przedstawicieli ministerstwa i przedsiębiorców sektora zbożowego i młynarskiego do Egiptu, podczas której rozmawiano o warunkach dostępu do rynku egipskiego również dla innych towarów rolno-spożywczych z Polski. W ubiegłym roku eksport tej kategorii do Egiptu osiągnął wartość 104 mln euro, a eksportowano głównie jabłka, gruszki i świeże pigwy (ok. 40 proc. wartości eksportu).

Jak podkreślił podczas konferencji w Ministerstwie Rolnictwa i Rozwoju Wsi Mirosław Maliszewski, przewodniczący Związku Sadowników RP, przewagą polskich producentów – zarówno na rynku krajowym, jak i zagranicznym – ma być jakość. Z badania CBOS z 2025 roku wynika, że dla 55 proc. Polaków jest ona najważniejszym kryterium przy zakupie żywności. Dla 21 proc. kluczowe znaczenie ma polskie pochodzenie produktów, a dla 17 proc. – cena. Jednocześnie 79 proc. respondentów deklaruje, że stara się kupować przede wszystkim żywność wyprodukowaną w Polsce. W przypadku świeżych owoców i warzyw konsumenci mogą łatwo sprawdzić ich pochodzenie, ponieważ zgodnie z obowiązującymi przepisami sprzedawcy mają obowiązek podawania kraju pochodzenia oferowanych produktów.

– Korzystamy z programu informacyjnego „Produkt polski”. Producenci chętnie znakują nim swoje wyroby, co wyróżnia je spośród innych. Obowiązują też przepisy dotyczące oznaczania kraju pochodzenia owoców, dzięki czemu konsumenci wiedzą, które owoce są z Polski, a które z innych krajów i kontynentów – mówi minister rolnictwa.

Popularyzacji wiedzy o jakości i bezpieczeństwie żywności oraz promowaniu świadomych wyborów konsumenckich służy kampania edukacyjna „To Twój Pewniak”. Jednym z jej elementów jest promocja owoców „zero pozostałości pestycydów”, czyli takich, w których badania laboratoryjne nie wykazały wykrywalnych pozostałości środków ochrony roślin. Podczas inauguracji kampanii minister zachęcał do świadomego wybierania polskich owoców i produktów. Jak podkreślił, takie wsparcie ze strony konsumentów nabiera szczególnego znaczenia w kontekście wyzwań, które stoją przed producentami.

– Największe wyzwania to kwestie ceny i obniżania kosztów produkcji. Wiele procesów automatyzuje się ze względu na brak rąk do pracy. Rozmawiam chociażby z producentami truskawek, którzy się skarżą, że nie ma osób chętnych do zbioru. Niektóre owoce możemy zbierać mechanicznie, możemy do tego wykorzystywać najnowsze technologie, ale to oczywiście wymaga jeszcze nakładów – ocenia Stefan Krajewski.

Utrzymanie konkurencyjności polskich producentów wymaga nie tylko ograniczania kosztów, ale także inwestycji chroniących uprawy przed skutkami zmian klimatu. Wiosenne przymrozki, gradobicia czy fale upałów powodują coraz większe straty w sadach i na plantacjach jagodowych, dlatego rośnie znaczenie systemów zabezpieczających uprawy.

– Duże pieniądze trafiają na to, żeby chronić nasze plantacje wieloletnie przed anomaliami pogodowymi. Z jednej strony to zabezpieczenie przed przymrozkami wiosennymi, inwestycje w wiatraki, w systemy do zraszania drzew, a z drugiej strony specjalne siatki chroniące plantacje przed gradobiciem – wymienia minister.

Pierwsze nabory z Funduszu Bezpieczeństwa i Obronności mają ruszyć w ciągu kilku tygodni. Na inwestycje, które wzmocnią bezpieczeństwo państwa, trafi 26 mld zł z Krajowego Planu Odbudowy. Połowa środków trafi do samorządów, a druga połowa do przedsiębiorstw i spółek Skarbu Państwa. Finansowanie obejmie m.in. budowę schronów, modernizację dróg o znaczeniu obronnym oraz zwiększanie zdolności produkcyjnych przemysłu.

Fundusz Bezpieczeństwa i Obronności to nowy instrument utworzony w ramach rewizji Krajowego Planu Odbudowy. Będzie działał poprzez dwa instrumenty. Samorządy otrzymają preferencyjne, długoterminowe pożyczki z Banku Gospodarstwa Krajowego na inwestycje związane m.in. z ochroną ludności i infrastrukturą podwójnego zastosowania. Program pożyczkowy BGK ma ruszyć od lipca. Z kolei spółka BGK Chrobry będzie odpowiadała za inwestycje kapitałowe wspierające rozwój przedsiębiorstw z sektora obronnego. Pożyczki dla samorządów będą nieoprocentowane, a okres ich spłaty ma wynosić nawet 20 lat. W określonych przypadkach część zobowiązań będzie mogła zostać umorzona. 

– To będą pierwsze środki z Krajowego Planu Odbudowy przeznaczone na bezpieczeństwo i obronność. Nabory dla samorządów obejmą budowę schronów, dróg oraz infrastruktury podwójnego zastosowania – mówi agencji Newseria Jan Szyszko, sekretarz stanu w Ministerstwie Funduszy i Polityki Regionalnej.

Fundusz Bezpieczeństwa i Obronności będzie finansował inwestycje w czterech głównych obszarach. Największa część środków, ok. 9,9 mld zł, trafi na ochronę ludności, w tym budowę schronów, miejsc ukrycia oraz zabezpieczenie infrastruktury krytycznej. Kolejne 6,4 mld zł wesprze rozwój infrastruktury podwójnego zastosowania, przede wszystkim dróg i linii kolejowych istotnych dla mobilności wojskowej. Nieco ponad 4 mld zł trafi do przedsiębiorstw zwiększających potencjał produkcyjny na potrzeby obronności, a 2,5 mld zł zostanie przeznaczone na cyberbezpieczeństwo.

– Środki z Funduszu Bezpieczeństwa i Obronności będą ogólnokrajowo rozdysponowane, więc nie możemy mówić z całą pewnością, do którego województwa trafi więcej, a do którego mniej. Natomiast skoro mowa o bezpieczeństwie, obronności i infrastrukturze, to w naturalny sposób w ubieganiu się o te środki uprzywilejowany jest wschód Polski – podkreśla wiceminister.

O wsparcie będą mogły się ubiegać samorządy realizujące inwestycje o podwójnym zastosowaniu, wykorzystywane zarówno w czasie pokoju, jak i w sytuacjach kryzysowych. Preferencyjne pożyczki będzie można przeznaczyć m.in. na budowę lub modernizację dróg wojewódzkich, powiatowych i gminnych, krótkich odcinków linii kolejowych czy – w uzasadnionych przypadkach – lądowisk. Przedsiębiorstwa będą natomiast mogły uzyskać wsparcie na inwestycje zwiększające moce produkcyjne na potrzeby przemysłu obronnego.

– Mówimy o takich inwestycjach jak schrony, drogi wojewódzkie, gminne lub powiatowe, czyli samorządowe, w odcinkach nie dłuższych niż 15 km, krótkie odcinki kolei, w uzasadnionych przypadkach lądowiska, ale także środki na zwiększenie skali produkcji w zakładach przemysłowych bądź zbrojeniowych – wylicza Jan Szyszko.

Potrzeba rozbudowy infrastruktury ochronnej od lat należy do największych wyzwań systemu bezpieczeństwa. Według danych Państwowej Straży Pożarnej w Polsce znajduje się ok. 1,9 tys. schronów i blisko 8,7 tys. ukryć, mogących pomieścić łącznie ok. 1,4 mln osób. Najwyższa Izba Kontroli zwracała jednak uwagę, że wiele z tych obiektów nie spełnia współczesnych wymagań technicznych. Obowiązująca ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej przewiduje stopniową rozbudowę infrastruktury ochronnej, a Fundusz Bezpieczeństwa i Obronności ma być jednym z głównych źródeł finansowania tych inwestycji.

Jednocześnie trwają negocjacje nowego wieloletniego budżetu Unii Europejskiej na lata 2028–2034. Komisja Europejska proponuje, aby bezpieczeństwo i odporność państw członkowskich stały się jednym z głównych priorytetów nowej perspektywy finansowej. Polska zabiega o utrzymanie pozycji największego beneficjenta polityki spójności oraz o zwiększenie środków na inwestycje związane z bezpieczeństwem.

– Polska będzie największym beneficjentem nowego unijnego budżetu. 123 mld euro trafi do naszego kraju. W tym momencie trwają negocjacje o warunkach inwestowania tych pieniędzy. Na pewno duża część z nich trafi na szeroko pojęte bezpieczeństwo. Bezpieczeństwo jest również rozumiane jako dobra jakość infrastruktury, która zapewni dobre usługi publiczne na miejscu i w razie potrzeby schrony, a także rozwinie zakłady zbrojeniowe, oferując dobre miejsca pracy – mówi wiceminister funduszy i polityki regionalnej.

Polska branża drobiarska mierzy się z najpoważniejszą od lat grypą ptaków. Do 2 czerwca potwierdzono 143 ogniska tej choroby zakaźnej, które obejmują ponad 9,7 mln ptaków – wynika z danych Głównego Lekarza Weterynarii. Dla porównania w całym ubiegłym roku ognisk było 121. Hodowcy ponoszą coraz większe koszty walki z chorobą i zabezpieczania ferm, a zakłady przetwórcze mają coraz większy problem z dostępem do drobiu z terenów wolnych od wirusa. Kolejne ograniczenia zaczynają uderzać także w eksport.

– Sytuacja producentów drobiu w Polsce jest dosyć zróżnicowana i zależy od tego, czy mówimy o hodowli, czy o przetwórstwie. Rynek przetwórstwa drobiu jest jedną z największych i najdynamiczniej rozwijających się gałęzi polskiego sektora food and agro. Według naszych szacunków wartość całego łańcucha produkcji sektora drobiarskiego to ponad 52 mld zł. Chociaż rentowność przetwórstwa drobiu w 2025 roku poprawiła się i wyniosła 6,6 proc. marży EBITDA, to jednak producenci, przetwórcy drobiu mierzyli się z wyższymi o 15 proc. kosztami żywca drobiowego, a także wyższymi kosztami energii oraz pracy – ocenia w rozmowie z agencją Newseria dr Magdalena Kowalewska, dyrektorka Biura Analiz Sektora Rolno-Spożywczego w BNP Paribas.

Jak podkreśla, do tej pory pozytywnie na sektor przetwórstwa drobiu działał za to eksport.

– W 2025 roku odnotowano 4-proc. spadek wolumenów eksportowych, ale wzrost cen spowodował 20-proc. wzrost wartości eksportu. Eksport jest jednym z najważniejszych kanałów zbytu polskiego drobiu – mówi dr Magdalena Kowalewska podczas Międzynarodowej Konferencji Drobiarskiej zorganizowanej przez Krajową Radę Drobiarstwa – Izbę Gospodarczą. – Jeśli chodzi o hodowców drobiu, nieco inaczej wygląda sytuacja w przypadku producentów kurcząt brojlerów, a inaczej w przypadku producentów kaczek, indyków czy gęsi. Ta pierwsza grupa mogła się przez ostatnie lata cieszyć bardzo dobrą koniunkturą na rynku.

Polska jest największym producentem mięsa drobiowego w Unii Europejskiej. Z danych MRiRW wynika, że w całym 2025 roku produkcja mięsa drobiowego mogła wynieść ok. 3,23 mln t. Niemal 60 proc. krajowej produkcji trafia na eksport. Produkcja jaj konsumpcyjnych w Polsce wzrosła z 507 tys. t w 2015 roku do ok. 690 tys. t w 2025 roku. Wartość eksportu jaj wzrosła o 25 proc. r/r mimo niższego wolumenu sprzedaży, głównie dzięki wyższym cenom uzyskiwanym przez eksporterów.

– Zagrożeń dla producentów drobiu jest sporo i należy zacząć od chorób zwierząt, które wywierają coraz większą presję nie tylko na wolumeny produkcyjne w kraju, ale też mają określone implikacje rynkowe w postaci obostrzeń eksportowych i mniejszych wolumenów produkcji drobiu z tzw. białych stref. Przetwórcy muszą poszukiwać  mięsa z obszarów, które nie są objęte wirusem, co powoduje presję kosztową – tłumaczy dyrektorka Biura Analiz Sektora Rolno-Spożywczego w BNP Paribas.

Z danych Głównego Lekarza Weterynarii wynika, że w 2025 roku w Polsce stwierdzono 86 ognisk rzekomego pomoru drobiu (ND). Łącznie utrzymywane w nich było ponad 8,5 mln sztuk drobiu. Do 2 czerwca br. potwierdzono 50 ognisk ND u drobiu. W tym samym czasie wykryto 143 ogniska grypy ptaków (HPAI) u drobiu, głównie w województwach mazowieckim i wielkopolskim. Łączna liczba drobiu w ogniskach przekroczyła 9,7 mln. Największe zakażone stado liczyło prawie 1,5 mln kur niosek. Dodatkowo w 2026 roku potwierdzono kilkanaście ognisk HPAI u ptaków utrzymywanych w niewoli i ponad 220 ognisk u ptaków dzikich, co pokazuje, że wirus intensywnie krąży w środowisku.

Nawet lokalne ogniska choroby mogą prowadzić do ograniczeń eksportowych obejmujących większe obszary kraju, bo część państw trzecich nadal nie uznaje unijnej zasady regionalizacji.

– Straty są duże ze względu na to, że sama likwidacja ognisk jest procesem bardzo kosztownym, również odszkodowania dla hodowców drobiu w przypadku wystąpienia ogniska. Również straty dla zakładu – wynikające czy to z zakazów eksportu na określone rynki, czy braku możliwości wykorzystania surowca do eksportu, jeżeli pochodzi on z obszarów objętych ograniczeniami, czy w końcu brak uznawania regionalizacji przez niektóre państwa trzecie – są dużo większe niż tylko to, co można znaleźć w informacjach o tym, ile kosztowało zwalczanie ognisk z rezerwy celowej – podkreśla Karolina Florek, zastępca Głównego Lekarza Weterynarii.

Walka z grypą ptaków opiera się przede wszystkim na ograniczaniu ryzyka rozprzestrzeniania wirusa i działaniach administracyjnych. Największe problemy dotyczą regionów o dużej koncentracji ferm drobiarskich, gdzie choroba łatwo się przenosi pomiędzy gospodarstwami.

– Jeśli choroba wystąpi, to już jest za późno. Musimy się skupiać na bioasekuracji gospodarstw i wdrażaniu środków, żeby nie dopuszczać do występowania ognisk – mówi Karolina Florek. – Od 2021 roku mamy unijne przepisy wynikające z prawa o zdrowiu zwierząt. Tylko w ostatnim czasie one były doprecyzowane jeszcze przez nasze przepisy krajowe, więc teraz mamy pełny pakiet możliwości prawnych odnośnie do postępowania przy zwalczaniu chorób zakaźnych, w tym chorób zakaźnych drobiu.

Jak wskazuje GIW, wystąpienie ogniska HPAI jest związane z wdrożeniem rygorystycznych administracyjnych procedur likwidacji choroby. Obejmują one m.in. nakaz zabicia drobiu i unieszkodliwienie zwłok zwierząt w zakładach utylizacyjnych, ustanawianie obszarów objętych ograniczeniami w promieniu minimum 10 km wokół ogniska, na których obowiązują zakazy przemieszczania zwierząt i produktów pochodzenia zwierzęcego, oraz ustalenie źródeł zakażenia. Hodowców obowiązują ściśle określone zasady bioasekuracji na terenie gospodarstwa, w tym m.in. zabezpieczenie drobiu przed kontaktem z dzikimi ptakami, zabezpieczenie paszy, wody i ściółki przed dostępem gryzoni, zwierząt domowych i dzikich, wyłożenie mat dezynfekcyjnych przed wjazdami i wyjazdami z gospodarstwa oraz wejściami i wyjściami z budynków, w których jest utrzymywany drób.

Wraz ze wzrostem liczby ognisk rosną koszty działań prowadzonych przez Inspekcję Weterynaryjną oraz wysokość wypłacanych odszkodowań.

– Musimy występować o kolejne transze rezerwy na zwalczanie chorób zakaźnych. Walka w tych obszarach, gdzie jest bardzo wiele ognisk, wymaga ogromnego zaangażowania sił i środków na miejscu i bardzo ciężkiej pracy Inspekcji Weterynaryjnej. Wysyłamy zespoły do spraw dochodzeń epizootycznych z innych powiatów czy województw, żeby pomóc powiatowym lekarzom weterynarii, ponieważ tej pracy jest mnóstwo – podkreśla Karolina Florek.

W ubiegłym tygodniu minister rolnictwa Stefan Krajewski skierował pismo do Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (UOKiK) w związku z podejrzeniem stosowania nieuczciwych praktyk rynkowych oraz zmowy cenowej na rynku wieprzowiny. Chodzi o ceny skupu żywca wieprzowego, które w opinii resortu są zaniżane, szkodząc tym samym interesom rolników. Resort planuje kolejne rozwiązania, które mają wspierać producentów trzody chlewnej.

– W ostatnich tygodniach zaobserwowaliśmy znaczne spadki cen żywca wieprzowego, które nie mają uzasadnienia w sytuacji rynkowej, kosztach produkcji, w tym, co się dzieje wokół – wyjaśnia w rozmowie z agencją Newseria Adam Nowak, wiceminister rolnictwa i rozwoju wsi.

Zgodnie z danymi z biuletynu informacyjnego opracowanego na podstawie danych Zintegrowanego Systemu Rolniczej Informacji Rynkowej (ZSRIR) 17 maja ceny skupu żywca wieprzowego wynosiły 5,13 zł za kg masy żywej, a w klasie poubojowej E – 6,66 zł za kg. Oznacza to, że są o 11–13 proc. niższe niż miesiąc temu (odpowiednio 5,76 zł i 7,68 zł) oraz o 27–28 proc. niższe niż rok temu (7,01 i 9,27 zł).

W liście do UOKiK minister podkreślił, że w kontekście wysokich kosztów pasz, energii, opieki weterynaryjnej oraz rygorystycznych wymogów bioasekuracji związanych z ASF poziomy cenowe znajdują się na granicy lub poniżej progu opłacalności wielu polskich gospodarstw.

– Chcemy, aby Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów zweryfikował tę sytuację. Mamy obawy, że rolnicy, którzy są uzależnieni od przetwórców i mają dużo słabszą pozycję wobec nich, mogą być w tym przypadku ofiarą zmowy – podkreśla Adam Nowak.

W piśmie do prezesa UOKiK minister rolnictwa i rozwoju wsi zwrócił uwagę na niebezpieczną asymetrię siły rynkowej. Jak podkreślił, kilka dużych zakładów mięsnych dysponuje znaczną przewagą nad rozproszonymi i słabszymi ekonomicznie hodowcami.

– Biorąc pod uwagę bardzo duże wyzwania i problemy, z którymi boryka się sektor producentów trzody chlewnej, taka sytuacja nie może mieć miejsca – mówi wiceminister rolnictwa. – Chodzi i o tych, którzy produkują w cyklu zamkniętym, mają tucz kontraktowy, jak i tych, którzy mają cykl otwarty, kupują prosięta spoza gospodarstw, są bardzo narażeni na ceny warchlaków, prosiąt, a sprzedają w cenie, która generuje stratę w ich gospodarstwie.

MRiRW oczekuje od UOKiK wnikliwego zbadania relacji na linii producent – przetwórca żywca wieprzowego. Deklaruje też pełną gotowość do współpracy.

– Regulacje dotyczące przewag kontraktowych są obarczone dużymi ograniczeniami ze strony Unii Europejskiej. Natomiast poprzez działania, które Ministerstwo Rolnictwa prowadzi, choćby monitorowanie, zgłaszanie do Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, wspieranie producentów w większym stopniu, staramy się wpływać na kierunki zmian rynkowych – podkreśla wiceminister rolnictwa i rozwoju wsi.

O przewadze kontraktowej mowa wówczas, gdy dochodzi do znaczącej dysproporcji potencjałów ekonomicznych pomiędzy dostawcą a nabywcą produktów rolnych lub spożywczych. Obszar ten jest regulowany ustawą z 2021 roku o przeciwdziałaniu nieuczciwemu wykorzystywaniu przewagi kontraktowej w obrocie produktami rolnymi i spożywczymi, która wdrożyła unijną dyrektywę w sprawie nieuczciwych praktyk handlowych w relacjach między przedsiębiorcami w łańcuchu dostaw produktów rolnych i spożywczych.

– Pozycja rynkowa rolników w odniesieniu do przetwórców, podmiotów skupowych, zwłaszcza w momencie nadprodukcji, wciąż jest wyjątkowo słaba. Nie dotyczy to tylko producentów trzody chlewnej, ale też innych gałęzi rolnictwa. Choć widzimy, że role się odwracają w sytuacji, gdy mamy deficyty i niedobory na rynku – wtedy to rolnicy mają silniejszą pozycję – uważa Adam Nowak. – W ramach dialogu ze środowiskiem rolniczym i organizacjami zrzeszającymi poszczególnych przedsiębiorców staramy się tę sytuację rozwiązywać.

Jak podkreśla, w najbliższym czasie resort ma przedstawić program wsparcia dla polskich producentów trzody chlewnej. Na razie gotowa jest jego wersja robocza, która jest konsultowana z przedstawicielami branży.

– Przygotowujemy odpowiednie regulacje, które miałyby wspierać rodzimych producentów trzody chlewnej. Takie wsparcie byłoby kierowane raczej do hodowców, którzy mają maciory, ale również do producentów prosiąt krajowych. Tu widzimy największe potrzeby – zaznacza wiceminister rolnictwa i rozwoju wsi. – Taki program jest potrzebny, zwłaszcza w kontekście trudnej sytuacji rynkowej związanej z niskimi cenami żywca wieprzowego. To zniechęca rolników do kontynuowania produkcji i jest największym zagrożeniem dla utrzymania bezpieczeństwa żywnościowego w tym wymiarze.

Polska jest jednym z ostatnich krajów Unii Europejskiej bez państwowej polityki architektonicznej, która wyznaczałaby standardy planowania i jakości przestrzeni publicznej. Środowisko architektów wskazuje, że brak spójnych regulacji utrudnia prowadzenie inwestycji, ochronę zabytków i koordynację przepisów wpływających na sposób projektowania miast oraz budynków. 14–15 maja o potrzebie zmian i przyszłości zawodu architekta będą rozmawiać uczestnicy Kongresu Architektury Polskiej w Muzeum Historii Polski w Warszawie.

Polityki architektoniczne funkcjonują już w 35 państwach europejskich, więc Polska jest wśród nielicznych krajów, które tego dokumentu nie mają. W listopadzie 2025 roku Ministerstwo Rozwoju i Technologii powołało Zespół doradczy ds. opracowania Polityki Architektonicznej Państwa. Ma on przygotować pierwszy w Polsce dokument określający kierunki dotyczące architektury, urbanistyki i jakości przestrzeni publicznej.

– Oczekujemy, że pojawi się dokument strategiczny, który będzie wyznaczał ramy dla wielu aktów prawa materialnego, które mają bezpośredni wpływ na nasze życie. Taka wielobranżowa koordynacja uporządkuje sytuację i wykorzysta potencjał, który tkwi w wielu resortach oraz dziedzinach życia i który architekci będą potrafili wykorzystać – podkreśla w rozmowie z agencją Newseria Piotr Fokczyński, prezes Krajowej Rady Izby Architektów RP.

Według zapowiedzi resortu polityka ma objąć m.in. standardy projektowania budynków i infrastruktury, ochronę dziedzictwa kulturowego, rozwój ekologicznego budownictwa oraz zasady zrównoważonego zarządzania przestrzenią. Przedstawiciele środowiska wskazują, że celem jest również poprawa jakości przestrzeni publicznej jako dobra wspólnego.

– Czasami szczegół potrafi zablokować nawet bardzo dobry projekt architektoniczny. Dlatego oczekujemy polityki architektonicznej i zmian nie tylko punktowych, ale takich, które obejmują inne dziedziny życia, nawet w innych resortach. Są ważne, bo będą decydowały o sprawczości polityki architektonicznej i – na przykład – będą dawały szansę przywrócenia zabytku do życia i wykorzystania jego potencjału. Jedna z powszechnych bolączek architektów projektujących na substancji zabytkowej dotyczy tego, jak połączyć skomplikowane wymagania techniczne z charakterem historycznego budynku, pod którym nie ma szans przykładowo wybudować parkingu podziemnego – mówi Piotr Fokczyński.

Według danych Narodowego Instytutu Dziedzictwa do rejestru wpisanych jest ok. 90 tys. zabytków nieruchomych, w tym historyczne układy urbanistyczne, obiekty przemysłowe, kamienice czy budynki użyteczności publicznej. Znaczna część z nich wymaga modernizacji i dostosowania do współczesnych standardów użytkowych. Architekci od lat zwracają uwagę na trudności związane z łączeniem wymogów ochrony zabytków z obowiązującymi przepisami technicznymi.

– Państwo ma politykę zdrowotną, obronną, transportową, energetyczną, czyli dokumenty, które są bardzo wyspecjalizowane i dokądś nas prowadzą, ale nie ma polityki architektonicznej. To powoduje, że funkcjonujemy w żywiole, który chcemy opanować. Polityka architektoniczna to tak naprawdę deklaracja rządu, że chce taki dokument mieć. Gdybyśmy mieli powiedzieć, co jest najważniejsze, to można to streścić do dwóch słów: legislacja i edukacja. To się musi skończyć dokumentami rządowymi w postaci ustaw czy rozporządzeń. Podnoszenie świadomości społecznej i zawodowej to bieg długodystansowy. Kongres da temu impuls – przekonuje Piotr Gadomski, wiceprezes Krajowej Rady Izby Architektów RP.

Kongres Architektury Polskiej, organizowany pod hasłem „Przestrzeń – wartość i odpowiedzialność” przez Izbę Architektów RP, Stowarzyszenie Architektów Polskich oraz Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki, ma być miejscem rozmów nie tylko o jakości projektowania, ale również o zmianach legislacyjnych i edukacji architektonicznej. Program wydarzenia obejmuje kilkanaście paneli dotyczących m.in. planowania przestrzennego, ochrony dziedzictwa, mieszkalnictwa, transformacji energetycznej oraz wpływu architektury i przestrzeni na zdrowie psychiczne i fizyczne oraz codzienne funkcjonowanie mieszkańców.

Jednym z głównych tematów kongresu mają być problemy związane z planowaniem przestrzennym i ładem urbanistycznym. Najwyższa Izba Kontroli wskazywała, że w 2020 roku miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego obejmowały jedynie 32 proc. powierzchni Polski. Na terenach bez planów inwestycje realizowane są na podstawie decyzji o warunkach zabudowy. Tylko w 2022 roku wydano ich prawie 140 tys. NIK podkreślała, że brak spójnego gospodarowania przestrzenią prowadzi do rozproszenia zabudowy, degradacji krajobrazu i wysokich kosztów infrastrukturalnych.

– Czasami świetna architektura wykadrowana wygląda inaczej, niż kiedy odejdziemy na 100–200 m czy kilometr i zobaczymy ją z szerszej perspektywy. Niestety otoczenie nie wygląda tak dobrze. Teraz trzeba ten potencjał wykorzystywać do budowania harmonijnie ułożonej przestrzeni. To będzie mocny krok do przodu – podkreśla Piotr Fokczyński.

Projekty z Polski regularnie pojawiają się na listach nominacji do Nagrody Unii Europejskiej im. Miesa van der Rohe, jednej z najważniejszych europejskich nagród architektonicznych. W ostatnich latach wyróżnienia zdobywały m.in. realizacje związane z rewitalizacją przestrzeni publicznych, architekturą mieszkaniową, obiektami edukacyjnymi czy kulturalnymi. Według przedstawicieli branży poprawił się również poziom wykonawstwa i współpracy między projektantami różnych specjalizacji.

– Współczesne usługi projektowe, które świadczą usługi państwu w zamówieniach publicznych i indywidualnym odbiorcom, zostały stworzone od zera po 1989 roku. Ta gałąź została zbudowana przez projektantów, architektów, konstruktorów i pracownie projektowe różnych specjalizacji. Przez te lata doprowadziliśmy od zera do bardzo wysokiego poziomu biur projektowych, które dzisiaj mają swoich liderów współpracujących z największymi markami światowymi i europejskimi – podkreśla Piotr Gadomski. – Jednym z paneli na Kongresie Architektury Polskiej będzie „Architektura ambasadorem Polski w świecie”. Na tych przykładach chcemy pokazać, że dotrzymujemy tym markom kroku, chociaż przez kilkadziesiąt lat budowaliśmy te usługi od zera.

– Pod względem rzemiosła budowlanego jesteśmy na dobrym europejskim poziomie, co jeszcze 10–20 lat temu nie było takie powszechne. Wobec tego architektura ma się dobrze, natomiast ważne jest, żeby potraktować ją jako silnik dla stworzenia jak najlepszych warunków dla życia obywateli, żeby nie były to jednostkowe przypadki, bo niestety tu jest problem – dodaje Piotr Fokczyński.

W programie Kongresu Architektury Polskiej znalazły się również wydarzenia skierowane do mieszkańców i osób spoza branży. Między 9 a 17 maja w Warszawie i innych miastach odbędą się spacery miejskie, projekcje filmów, wystawy i wydarzenia edukacyjne organizowane przy współpracy z okręgowymi izbami architektów. Mają one pokazać mieszkańcom, jak architektura wpływa na codzienne funkcjonowanie i jakość przestrzeni wokół nich.

– To będzie bardzo dobry rok dla architektury i przestrzeni. Splotły się bardzo pozytywne okoliczności – mieliśmy prezydencję w Unii Europejskiej i w jej ramach pojawił się wątek polityk architektonicznych w krajach UE. Postanowiliśmy przygotować kongres, w którym będziemy mówili o architekturze, ale nie  ograniczając się do zachwytów nad jej stanem, ale poszukując potencjału dalszego rozwoju – ocenia prezes Krajowej Rady Izby Architektów RP.